W zeszłym tygodniu w wieku 89 lat zmarł Paul Baran, człowiek, który wynalazł internet. Amerykańskie media dużo o tym pisały, polskie praktycznie wcale. No cóż, widocznie za dużo mamy wielkich odkrywców i po co nam jeszcze jedna główka w panteonie

  A Baran przyszedł na świat w 1926 r. w Grodnie (wtedy leżącym w Polsce) i jako dwuletnie dziecko przeniósł się z całą rodziną do USA. Jego ojciec założył sklep spożywczy w Filadelfii, Paul zaś, jako zdolny uczeń, dzięki stypendium skończył politechnikę.

  Po studiach zaczął pracować dla firmy Remington Rand, która w 1951 roku wprowadziła na rynek pierwszy komercyjny komputer UNIVAC. Mógł go kupić każdy, kto miał zbędny milion dolarów i pomieszczenie na machinę ważącą 13 ton i pobierającą 125 kilowatów, pracującą przy tym 5 tys. razy wolniej od przeciętnego procesora w dzisiejszym laptopie.

  W latach 60. częste awarie ówczesnych komputerów tłumaczono zawodną technologią. Skoro zajmowały tyle miejsca, istniało bardzo realne ryzyko, że zwykła mucha czy mrówka wejdzie gdzieś między styki i zrobi zwarcie.

  Określenie "bug" ("robak" lub "pluskwa") na komputerowy błąd zyskało swoją popularność od autentycznej ćmy, którą wydłubano w 1947 roku z pracującego na Harvardzie komputera Mark II. Ćma weszła do środka przekaźnika (urządzenia, w którym elektromagnes zamyka lub otwiera obwód), podstawy działania najstarszej generacji komputerów.

  Następna generacja używała lamp próżniowych. Lampy były szczelne, a więc przynajmniej żaden robak nie mógł wejść do środka. Okazało się jednak, że awaryjność tylko wzrosła, bo lampy próżniowe szybko się przepalają.

  Nadzieję na bezawaryjność wiązano z komputerami tranzystorowymi, które weszły do użytku pod koniec lat 50. Baran pracował z nimi i wiedział, że te nadzieje są naiwne. Im więcej komputery mogą, tym więcej od nich wymagamy, a te w efekcie nadal prześladowane są przez "robaki", tym razem w sensie metaforycznym. Jeśli więc mamy łączyć komputery w sieci obejmujące całe miasta, kraje, cały świat wreszcie - sieć musi być odporna na awarie.

  Wynalazek inżyniera Barana fachowcy nazywają "komutacją pakietów". Ponieważ do sfinansowania wynalazku inżynier chciał namówić wojskowych, nazwał go w sposób zrozumiały dla laika. W serii 11 memorandów z roku 1964 - "zasadą gorącego kartofla" ("hot potato principle").

  Zainteresowani znajdą te publikacje na stronie internetowej organizacji RAND (www.rand.org). Baran opisywał w nich historię dotychczasowych projektów sieci komputerowych, wojskowych i cywilnych. Polecam ich lekturę tym, którzy tak się przyzwyczaili do obecnego internetu, że "ziemniaczaną architekturę" uważają za coś oczywistego.

  Tymczasem wtedy zastanawiano się nad rozwiązaniami, o których dziś już wiemy, że byłyby absurdalne. W roku 1955 RAND Corporation rozważała na przykład sieć komputerową, w której człowiek występowałby w roli telefonistki z centrali - analizował konkretny pakiet danych i decydował o nadaniu mu dalszego biegu po węzłach sieci!

  "Zasada gorącego kartofla" polega tymczasem na tym, że węzły sieci są programowane tak, żeby jak najszybciej chciały się pozbyć otrzymanego pakietu danych i przekazać go następnemu węzłowi. Najchętniej temu, który w nagłówku pakietu opisany jest jako docelowy adresat. Jednak jeśli ta droga jest niedostępna lub po prostu przeciążona - kartofel trafia do innego węzła i staje się jego zmartwieniem.

  Internet tak działa do dzisiaj. Stąd niedawna panika w USA, że nagle część amerykańskiego ruchu poszła przez Chiny - wystarczyło, żeby amerykańskie serwery sygnalizowały swoim sąsiadom przeciążenie, a chińskie odwrotnie - wysoką gotowość działania.

  Panika była o tyle bezsensowna, że wszystkie ważne dane w sieci (np. hasła do poczty albo numery kart kredytowych) i tak idą zaszyfrowane. Można jednak zadać sobie inne pytania. Dlaczego właściwie większość światowego ruchu ma iść przez Amerykę? Czy to jest sprawiedliwe?

  To ostatnie pytanie wykracza już poza sferę cyberkultury - do sfery filozofii i politologii. Technicznie można jednak bardzo prosto wyjaśnić, dlaczego tak jest: bo Paul Baran przekonał amerykańskich wojskowych do swojej propozycji.

  Pierwsze łącze sieci według jego pomysłu uruchomiono w 1969 roku w Kalifornii. Do niej podłączono resztę USA, a wreszcie cały świat. Amerykański internet jest najbardziej rozwinięty, a więc większość ruchu idzie tamtędy, nawet e-mail z Przasnysza do Pcimia.

  Baran był człowiekiem skromnym, protestował więc zawsze, gdy przypisywano mu wynalezienie "zasady gorącego kartofla". Inżynierowie w innych krajach też rozważali podobne pomysły. Jednak w technice liczy się nie tylko to, kto na co wpadnie, ale także to, czy umie do swojego pomysłu przekonać inwestorów. Z tego punktu widzenia pionierski sukces Barana jest niepodważalny.

  Na stronie rand.org można też znaleźć inny historyczny dokument Barana, wystąpienie "Marketing w roku 2000", które wygłosił w grudniu 1967 na zjeździe amerykańskiego stowarzyszenia marketingowców. Dokument budzi podziw dla dalekowzroczności inżyniera z Grodna rodem.

  Baran zapowiedział, że przeciętny człowiek będzie miał wtedy dostęp do komputera służącego jako "interaktywny, zautomatyzowany system przetwarzania informacji pozwalający indywidualnemu użytkownikowi na szybkie i przyjazne połączenie się z wielką bazą informacji". Pasuje jak ulał do dzisiejszego laptopa czy smartfona!

  Wiedząc o tym, Baran przepowiedział upadek tradycyjnego marketingu. Przytoczył dane pokazujące, że w 1964 r. wydatki na dystrybucję (utrzymywanie sieci sklepów i logistyki) prawie dorównywały kosztom produkcji. To się skończy - zapowiedział - bo sieć komputerowa umożliwi kupowanie taniej, prosto od producenta.

  Baran tak opisał zakupy w roku 2000: wyobraźcie sobie użytkownika przed ekranem przypominającym telewizyjny. Kilkoma guzikami łączy się z "potężną siecią przetwarzania informacji". Kolejno wybiera opcje: "chcę coś kupić", potem "narzędzia", a następnie "piły do drewna". Pojawiają mu się do wyboru piły różnych wytwórców, razem z ich cenami i recenzjami. Można mu teraz pokazać reklamę innych produktów, które interesują kogoś, kto kupuje piłę.

  Duże firmy będą mogły ograniczyć koszty delegacji przez organizowanie wideokonferencji - prorokował Baran - sieć pozwoli bowiem na to, żeby rozmówcy widzieli siebie nawzajem na ekranach. W 2000 r. wiele transakcji będzie więc zawieranych przez ludzi, którzy się nie spotkają w rzeczywistości i nie zobaczą na własne oczy towaru, który zamawiają.

  Opis zdumiewająco dokładny, zwłaszcza jak na rok 1967. Ale co na to marketingowcy?

  Wyśmiali go. "Pan nie rozumie, na czym polega biznes - mówili. - Nic nie zastąpi osobistego spotkania i przetestowania produktu". Jak widać, środowisko marketingowców jest nawet bardziej pozbawione wyobraźni od środowiska zawodowych wojskowych.

  Baran nie zrobił fortuny na swoich wynalazkach - prowadził skromne, choć dobrze prosperujące firmy zajmujące się sieciami komputerowymi. Dostał jednak wiele prestiżowych nagród, w tym medal od prezydenta Busha. O ile mi wiadomo, Rzeczpospolita nie zaszczyciła go żadnym honorem. Sprawne posługiwanie się lutownicą i mózgownicą to u nas żaden powód do chwały. JK